ऋषि परम्परा : आत्रेय गोत्र

ऋग्वेदको मण्डल ५, सूक्त ६१ मा आत्रेय गोत्रको उल्लेख गरिएको पाइन्छ, जहाँ यसको आदिम लिखित स्रोतका रूपमा ऋषि अत्रिलाई मानिएको छ। आत्रेय गोत्रका प्रवरका रूपमा आत्रेय, अर्चनानस र श्वावाश्वलाई स्वीकार गरिएको छ। यस वैदिक सूक्तमा “अत्रि” नामको उल्लेख हुनु स्वयं यस प्राचीन ऋषिको जीवनगाथा र परम्परा उक्त ऋचा रचना हुनुभन्दा पहिल्यै अस्तित्वमा रहेको स्पष्ट संकेत हो।

तत्कालीन भाषिक परम्परा तथा पुराणीय वर्णनअनुसार “आत्रेय” शब्द “अत्रि” शब्दबाट व्युत्पन्न भएको हो। यसको व्याकरणिक विश्लेषण “अत्रेः अपत्यं पुमान्” गर्दा ऋषि अत्रिका पुरुष सन्तान भन्ने अर्थ लाग्दछ। सप्तर्षिहरूमध्ये ऋषि अत्रिलाई केही प्राचीन स्रोतहरूले निराकार ब्रह्माबाट उत्पन्न भएको मानेका छन्। ब्रह्माको निराकार स्वरूप र अत्रि जस्ता ऋषिहरूबाट प्रवाहित व्यक्तिगत वंशपरम्पराबीचको भिन्नताबारे पूर्वीय दर्शनमा विद्वान्हरूले विस्तृत बौद्धिक विमर्श र तर्क–वितर्क प्रस्तुत गरेका छन्।

यी दार्शनिक बहसहरूमा गहिरो रूपमा प्रवेश नगरी, यहाँको उद्देश्य भनेको आत्रेय गोत्रअन्तर्गत पर्ने ‘सिग्देल’ थरको वंशपरम्परालाई ऋषि अत्रि र आत्रेयदेखि वर्तमान पुस्तासम्म जोड्ने एउटा सानो प्रयास गर्नु हो। पौराणिक आख्यान, जनश्रुति र किंवदन्तीहरू आवश्यक स्थानमा समेटिए तापनि, सकेसम्म ऐतिहासिक तथ्यहरूमा आधारित भई इतिहास लेखनको मर्यादा पालन गर्ने प्रयास गरिएको छ।

गोत्र परम्परा

गोत्र परम्पराका स्रोतका रूपमा ४३ ऋषिहरू उल्लेख गरिएका छन्—जसमध्ये कश्यप, भरद्वाज, अत्रि, आत्रेय, गर्ग, आङ्गिरस आदि सम्बन्धित २२१ ऋषि तथा कुमाई ब्राह्मणका थप २१२ ऋषि पर्दछन्। यीमध्ये केही शास्त्रीय ग्रन्थहरूले अत्रि, अङ्गिरा, भृगु र वशिष्ठलाई ब्रह्माका प्रत्यक्ष सन्तान मानी सप्तर्षिमा गणना गरेका छन्, जसमा ऋषि अत्रि विशेष रूपमा प्रमुख मानिन्छन्।

“गोत्र” शब्दको व्युत्पत्ति शास्त्रीय संस्कृत अनुसार “गा त्रायते” बाट भएको मानिन्छ, जसको अर्थ गाई वा भूमिको रक्षा गर्ने हो। प्रख्यात संस्कृत कोशकार अमर सिंहले “गोत्रा” शब्दलाई पृथ्वीलाई जनाउने शब्दका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यस आधारमा गोत्र भन्नाले पृथ्वीको कुनै अंशमा अधिकार वा शासन गर्ने परम्परा भन्ने अर्थ पनि प्रकट हुन्छ। यसरी कुनै भूभागमा संरक्षण र प्रभुत्व स्थापित गर्ने ऋषि परम्परालाई गोत्र व्यवस्थाको मूल आधार मान्न सकिन्छ।

गोत्रका स्रोत ऋषिहरूलाई विद्वान्हरूले दुई वर्गमा विभाजन गरेका छन्—

• यायावर – घुमन्ते वा यात्रारत ऋषि

• शालीय – स्थायी रूपमा एकै स्थानमा बसोबास गर्ने ऋषि

यायावर हुन् वा शालीय, दुवै प्रकारका ऋषिहरूले आ–आफ्ना समुदायमा सम्मानित र प्रतिष्ठित जीवन बिताएका थिए। यायावर परम्परामा पर्ने ऋषि आत्रेय जहाँ जहाँ गएका भए पनि सम्मान र आदर प्राप्त गर्थे। उनी ऋग्वेदका केही मन्त्रका द्रष्टा थिए। मौखिक (श्रुति) परम्परामा युगौँसम्म जीवित रहन सक्नु असाधारण प्रतिभा र विलक्षण बौद्धिक क्षमताको परिचायक हो, जुन गुण ऋषि आत्रेयमा विद्यमान थियो। समकालीन आख्यानहरूले उनलाई महान् विद्वानका रूपमा वर्णन गरेका छन्, र उनका पिता ऋषि अत्रिले अधूरो छाडेका आयुर्वेद तन्त्रका अंशहरू आत्रेयले पूर्ण गरेका थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ।

आत्रेय गोत्रको वंशक्रम

ऋषि आत्रेय, ऋषि अत्रिका सन्तान मानिन्छन्। प्राचीन पूर्वीय धर्मशास्त्रहरूका अनुसार ऋषि अत्रि स्वयं ब्रह्माका मानस पुत्र थिए। ब्रह्मा भगवान् शेषनागमाथि शयन गरिरहेका भगवान् नारायणको नाभिकमलबाट उत्पन्न भएको वर्णन पाइन्छ। यसरी सृष्टिको क्रमलाई प्राथमिक जल, ओंकार (ॐ) हुँदै शून्यसम्म प्रतीकात्मक रूपमा व्याख्या गरिएको छ।

अत्रि र आत्रेय जस्ता ऋषिहरू प्रकट हुनुअघि का कालखण्डलाई जल र शून्यका रूपमा संक्षेपमा वर्णन गरिए पनि, पूर्वीय ब्रह्माण्डीय दर्शनले अनन्त सृष्टि, लय र प्रलयका चक्रहरू स्वीकार गरेको छ। परम्परागत ज्योतिषीय गणनाअनुसार यो सृष्टि धेरैपटक आरम्भ भई सत्य, त्रेता, द्वापर र कली युगहरू पार गरिसकेको छ। वर्तमान काललाई वैवस्वत मन्वन्तरको २८औँ कली युग मानिन्छ, र आजको सृष्टिको आयु १,९५५,५८८,१०२२ वर्ष तथा कली युग बितेको समय ५,१०३ वर्ष भएको स्वीकार गरिएको छ।

ऋषि अत्रि र आत्रेयको वंश वर्णन गर्दा यी ब्रह्माण्डीय स्रोतहरू उपेक्षा गर्न मिल्दैन। नृवंशशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा ऋषि अत्रि त्यस्तो कालखण्डका प्रतिनिधि हुन्, जब मानव समाज अत्यन्त विकसित र समृद्ध भइसकेको थियो। यसले विभिन्न युग र सृष्टि चक्रमा अनेक अत्रि र आत्रेय हुनसक्ने सम्भावना पनि उठाउँछ। तथापि, यहाँ प्रस्तुत विवरण २८औँ कली युगमा प्राप्त स्रोतअनुसारका ऋषि अत्रि र आत्रेयका वंशशाखामा केन्द्रित छ, र वर्तमान पुस्तासँग सम्बन्धित वंशपरम्पराको परिचय दिने प्रयास गरिएको छ।

ऋषि अत्रि र पौराणिक किंवदन्ती

ऋषि अत्रिलाई ज्योतिष शास्त्रका प्रमुख प्रणेतामध्ये एक मानिन्छ। ग्रह–गतिहरूको गणना गरी तिनको फलादेश गर्न सक्ने १८ प्राचीन ज्योतिषाचार्यमध्ये उनी अग्रणी थिए भन्ने मान्यता छ। उनले ऋग्वेदका केही मन्त्रहरूको रचना गरेको पनि उल्लेख पाइन्छ।

उनको वंशसम्बन्धी एक रोचक पौराणिक आख्यान पनि प्रचलित छ। ऋषि अत्रि र उनकी पत्नी अनसूया (प्रजापतिकी छोरी) लामो समयसम्म सन्तानहीन रहे। उनीहरू दुवैले देवतासरह गुणयुक्त सन्तानको कामना गरेका थिए। यो इच्छा **त्रिदेव—ब्रह्मा, विष्णु र महेश (शिव)**लाई थाहा थियो, तर यस्तो दिव्य सन्तान जन्माउन सक्ने अनसूयाको पतिव्रत शक्तिप्रति उनीहरूलाई शंका लाग्यो। साधुको भेषमा आएर अनसूयाको परीक्षा लिँदा उनीहरू पराजित भए। अन्ततः तीनै देवताहरूको संयुक्त शक्ति र प्रभाव भएको पुत्र प्रदान गरियो, जो **दत्तात्रेय (दत्त आत्रेय)**का नामले प्रसिद्ध भए। धेरै विद्वान्हरूले यही दत्तात्रेयलाई ऋषि आत्रेयसँग अभिन्न मानेका छन्।

आत्रेयका तीन प्रवर

(आत्रेय, अर्चनानस, श्वावाश्व)

प्रवर शब्दले कुल परम्परामा सर्वोच्च प्रतिष्ठा राख्ने श्रेष्ठ पूर्वजलाई जनाउँछ। आत्रेय वंशको प्रारम्भिक कालमा यस्ता प्रतिष्ठित कुलनायकहरूको एक परम्परा विद्यमान थियो। ती नै आज तीन प्रवरका रूपमा स्मरण र सम्मान गरिन्छन्। आज पनि आफ्नो सम्पूर्ण परिचय दिँदा तीन पुस्ते वंश उल्लेख गर्ने चलन जीवित छ।

वैदिक कालीन कुल परम्परा

अत्रि र आत्रेयजस्ता ऋषिहरूको उल्लेख पाइने समयसम्म मानव इतिहासले अत्यन्त दीर्घ—अरबौँ वर्षको यात्रा गरिसकेको थियो। त्यस अवधिसम्म मानव समाज सामाजिक रूपमा व्यवस्थित र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध भइसकेको थियो।

जीवसृष्टि, पूर्ण मानवको विकास, बस्ती, रहनसहन, रीतिरिवाज र सामाजिक संरचना स्थापित भएपछि मात्र मानव समुदाय बौद्धिक उन्नयनतर्फ अग्रसर हुन्छ। भाषा र सामाजिक परम्परामा परिपक्वता आएपछि जीवन र जगतका रहस्य खोज्ने चेतना विकसित भएको देखिन्छ। यही कालखण्डमा वेद, उपवेद, उपनिषद्, ब्राह्मण, संहिता र पुराणहरूको रचना भयो। प्रकृति र सृष्टिका गहिरा रहस्य अन्वेषण गर्ने क्रममा विभिन्न दार्शनिक धाराहरू विकसित भए।

वेदमा वर्णित समाजहरूमा अत्यन्त उन्नत सामाजिक जीवन पद्धति विकसित भएको पाइन्छ। वैदिक र अवैदिक दर्शनसँगै समाजलाई सुव्यवस्थित र समृद्ध बनाउन स्मृति र नीतिशास्त्रहरू निर्माण गरिए। यही समृद्ध युगलाई पश्चिमेली विद्वान् म्याक्स मुलरजस्ता व्यक्तिहरूले “पूर्वीय सभ्यताको स्वर्ण युग” भनेर मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरेका छन्।

मानव सृष्टिका विश्लेषणहरू

क. दैवी सिद्धान्त

यो ब्रह्माण्ड तथा चराचर जगतको सृष्टि कुनै अदृश्य शक्तिको करामत हो भन्ने विश्वास विश्वभरका मानिसहरूले लामो समयदेखि गर्दै आएका छन्। यही विश्वासलाई दैवी सिद्धान्त भनिन्छ। उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यावधिसम्म यो सिद्धान्त अत्यन्त लोकप्रिय र एकछत्र रूपमा स्थापित रह्यो।

त्यो अदृश्य शक्तिलाई ईश्वर, भगवान्, प्रभु, अल्लाह आदि विभिन्न नाम र अनेक रूप–चरित्रमा व्याख्या गरियो। संसारभरिका विभिन्न जातजातिका आख्यान र धार्मिक कथाहरूले यस्तो रहस्यमय तथा चमत्कारपूर्ण सृष्टि कुनै सर्वव्यापी, शक्तिशाली अदृश्य तत्वको जादुबाट मात्र सम्भव हुन्छ भन्ने धारणा प्रस्तुत गरे। यसै आधारमा ईश्वरवाद वा प्रत्ययवाद को विकास भयो।

यस अवधिसम्म सृष्टिका रहस्यबारे भएका खोज–अनुसन्धानहरू प्रायः ईश्वरवादी दृष्टिकोणमै सीमित रहे। ईश्वरवादसँग मेल नखाने दर्शन र खोजहरू या त नष्ट गरिए, वा अत्यन्त कमजोर रूपमा इतिहासको गर्भमा लुकेर बसे। अनीश्वरवादी दर्शनका उदाहरणका रूपमा सबैभन्दा प्राचीन मानिने चार्वाक दर्शन लाई लिन सकिन्छ भने ईश्वरलाई स्पष्ट रूपमा नस्वीकारी पनि अप्रत्यक्ष रूपमा स्वीकार गर्ने दर्शनमा बुद्ध दर्शन लाई उल्लेख गर्न सकिन्छ।

यति रहस्यमय ब्रह्माण्ड, असंख्य जीवहरूको अस्तित्व र सृष्टिको वास्तविक कारणलाई तर्क र युक्तिका आधारमा विश्लेषण गर्नु भन्दा सबै जिम्मेवारी ईश्वरलाई सुम्पिनु मानिसका लागि सजिलो उपाय बन्यो। यही कारणले गर्दा जीवन र जगत् बुझ्न भारतवर्ष र वरपरका क्षेत्रमा अनेकौँ दर्शनहरू प्रतिपादन भए तापनि, तीमध्ये धेरैले घुमाउरो रूपमा प्रकृति–पुरुष, कार्य–कारण वा परब्रह्मको नाममा ईश्वरलाई नै सृष्टिको आद्यस्रोत माने।

आज एक्काइसौँ शताब्दीमा पनि आफू कुनै अदृश्य शक्तिको अवतार हुँ भन्ने दाबी गर्नेहरू भेटिन्छन्। भविष्यमा पनि यस्ता अवतारीहरू नआउलान् भन्न सकिँदैन। कतिपय अवतारीहरू अस्तित्वबाट हटिसक्दा पनि उनका अनुयायीहरूले अझै अवतारकै रूपमा मानिरहेकाछन्, कतिपयलाई जबरजस्ती अवतार घोषित गरिएको पनि देखिन्छ। यही सम्पूर्ण धारणा र विश्वासहरूको समष्टिलाई दैवी सिद्धान्त भनिन्छ।

ख. विकासवादी सिद्धान्त

मानव चेतनाको क्रमिक विकाससँगै मानव मस्तिष्कले पनि चमत्कार र रहस्यमय सृष्टिको अर्थपूर्ण खोज तथा अनुसन्धान गर्न थाल्यो। दैवी शक्तिले कुनै रहस्यमय माध्यमबाट ग्रह–नक्षत्रदेखि लिएर कीटपतङ्गसम्म एकैचोटि उत्पन्न गरिदिएको भन्ने धारणा विवेकशील मानव मस्तिष्कले सहजै स्वीकार गर्न सकेन।

यस विषयमा पहिले पनि केही विचारहरू प्रस्तुत गरिए तापनि सन् १८५९ मा डा. चार्ल्स डार्विन ले एउटा ठोस र अकाट्य सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। उनले प्रकाशित गरेको अनुसन्धानात्मक कृति “प्राणीको उत्पत्ति (On the Origin of Species)” ले विज्ञानको क्षेत्रमा युगान्तकारी भूमिका निर्वाह गर्‍यो।

खोज, अनुसन्धान, तर्क, युक्ति र तथ्यमा आधारित रहेर तथा प्राप्त जीवावशेष (फोसिल) हरूको वैज्ञानिक परीक्षणमार्फत डार्विनले के प्रमाणित गरे भने प्राणी जगत् सृष्टिकालदेखि आजको अवस्थासम्म आइपुग्न करोडौँ वर्षमा अनेकौँ परिवर्तनहरू पार गर्दै विकसित भएको हो।

यसरी प्राणीहरूको वर्तमान अवस्था कुनै अचानक घटेको घटना नभई लामो समयको क्रमिक विकासको परिणाम हो भन्ने सिद्धान्तलाई सशक्त रूपमा प्रमाणित गरियो। यही कारणले विकासवादी सिद्धान्त लाई वैज्ञानिक र यथार्थपरक सिद्धान्तका रूपमा स्वीकार गरिएको छ।

ब्रह्माण्डको सृष्टिका दृष्टिकोणहरू

अत्यन्त विशाल र रहस्यमय ब्रह्माण्डको सृष्टिका सम्बन्धमा वर्तमान समयमा मुख्यतः तीनवटा दृष्टिकोणहरू स्वीकारयोग्य मानिन्छन्।

क. महाविस्फोट सिद्धान्त

यस सिद्धान्तका प्रतिपादक बेल्जियमका पादरी अब्बे जर्ज लेमैत्रे हुन्। यसलाई बिग–ब्याङ (Big Bang) सिद्धान्त पनि भनिन्छ। यस सिद्धान्तअनुसार आजभन्दा करिब अरबौँ वर्ष पहिले ब्रह्माण्ड अत्यन्त सघन अवस्थामा थियो। ग्यासीय पदार्थ अत्यधिक चापमा पुगेपछि एक भीषण विस्फोट भयो, जसलाई महाविस्फोट भनिन्छ।

यस विस्फोटका कारण ग्यासका विशाल मेघहरू टुक्रिए र ती टुक्राहरू अत्यन्त तीव्र गतिमा फैलिन थाले। स्प्रिङ काट्दा उछिट्टिने जस्तै ती टुक्राहरू फैलिँदै जाँदा निहारिका (Nebulae) बने। आज देखिने ग्रह, तारा र अन्य ब्रह्माण्डीय पिण्डहरू ती नै टुक्राबाट बनेका हुन्।

ख. सुस्थिर अवस्था सिद्धान्त

यस सिद्धान्तका प्रमुख अध्येता थोमस गोल्ड र हर्मन बन्डी हुन्। यस मतअनुसार ब्रह्माण्ड सधैं एउटै अवस्थामा रहँदैन, तर यसको विस्तारसँगै नयाँ पदार्थको निरन्तर निर्माण भइरहन्छ।

निहारिकाहरू एक–अर्काबाट टाढा हुँदै जान्छन्, नयाँ निहारिकाहरू उत्पन्न हुन्छन् र पुराना नष्ट हुँदै जान्छन्। नष्ट भएका स्थानहरू नयाँ पदार्थले पूर्ति गर्छ। तर यो निर्माण प्रक्रिया अत्यन्त मन्द गतिमा हुने बताइन्छ।

ग. चक्राकार विश्व सिद्धान्त

यस सिद्धान्तका प्रतिपादक एलन स्यान्डेज हुन्। यस सिद्धान्तले पनि महाविस्फोटलाई सुरुवात मान्छ। करिब १२ अर्ब वर्ष पहिले विस्फोट भएर ब्रह्माण्ड फैलियो। फैलिएको ग्यास क्रमशः खुम्चिन थाल्छ र यो प्रक्रिया अत्यन्त ढिलो गतिमा हुन्छ।

करिब २९ अर्ब वर्षपछि फैलिने क्रम रोकिन्छ र पुनः खुम्चिने प्रक्रिया सुरु हुन्छ। ४१ अर्ब वर्षपछि फेरि विस्फोट भई फैलिने क्रम सुरु हुन्छ। यसरी ब्रह्माण्ड सधैं फैलिने र खुम्चिने चक्रमा रहने भएकाले यसलाई चक्राकार विश्व सिद्धान्त भनिन्छ।

जीवात्माको उत्पत्ति

निहारिकाहरू सघन रूपमा खुम्चिँदै जाँदा परस्पर प्रभावका कारण गति र ताप उत्पन्न भयो। यही ताप र गतिले पृथ्वीमा जलतत्त्वको निर्माण भयो। त्यस जलतत्त्वभित्र एककोशीय जीवको उत्पत्ति नै पृथ्वीमा जीवनको सुरुवात मानिन्छ।

हिन्दू धार्मिक आख्यानमा वर्णित मत्स्य, कुर्म, वराह, नृसिंह, वामन, राम, कृष्ण, बुद्ध र कल्की अवतारहरूलाई विकासवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा जीव तथा मानव विकासका विभिन्न चरणसँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ।

मत्स्य युग

पृथ्वीको प्रारम्भिक चरणमा हाइड्रोजन र अक्सिजनको संयोजनबाट पानी बनेको र त्यसै जलमण्डलमा एककोशीय जलीय जीवहरूको उत्पत्ति भएको वैज्ञानिकहरूले स्वीकार गरेका छन्। त्यसैले जल नै जीवनको पहिलो आधार भएकाले यस अवस्थालाई मत्स्य युग भनिन्छ। यसको अवधि करिब ६५ करोड वर्ष मानिएको छ।

कुर्म युग

यस युगमा जलपिण्डबाट स्थलभागहरू (महादेशहरू) देखा पर्न थाले। जीवहरू जल र स्थल दुवैमा बाँच्न सक्ने रूपमा विकसित भए। कछुवाजस्तै उभयचर प्राणीहरूको विकास भएकाले यसलाई कुर्म युग भनिएको हो।

वामन (वानर) युग

यस चरणमा पृथ्वीको वातावरण स्थिर हुँदै गयो। साना, छरिता प्राणीहरू विकसित भए। यही क्रममा पुच्छर नभएका वानरहरूबाट मानव पुर्खाको विकास भएको अनुमान नृवंशविद्हरूले गरेका छन्। यस अवस्थालाई वामन अवतार सँग जोडेर हेरिन्छ।

नृवंशशास्त्र (Anthropology)

नृवंशशास्त्रले मानवको उत्पत्ति र विकासलाई जीवाश्म, उत्खनन तथा वैज्ञानिक अनुसन्धान का आधारमा अध्ययन गर्छ। एसिया, युरोप, अफ्रिका, चीन र भारतमा भेटिएका जीवाश्महरूले मानव पुर्खाहरू फरक–फरक वातावरणमा विकसित भएको प्रमाण दिन्छन्।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार मानव मस्तिष्कको आयतन ८०० घन से.मी. भन्दा बढी भएपछि मानवोचित व्यवहार देखिन थाल्छ। प्रारम्भिक मानव पुर्खाहरूमा समयक्रमसँगै मस्तिष्क, हात, खुट्टा र सामाजिक व्यवहारको विकास हुँदै गएको हो।